Сцяпан Нефідовіч. Спеў берасцянкі. Лунінецкая муза. Альманах. № 27

Зялёны шум
Ажыўленне

Амаль штогод бывае такое: люты перадае снежную эстафету сакавіку. І кожны ранак у першасакавіцкія дні яшчэ пахруствае пад ботамі спрасаваны начным марозікам снег, звініць асколкамі лядок.

Перад усходам сонца за садкамі і хатамі паралельнай вуліцы — быццам пажар. Адтуль марудна высоўваецца сонца і, нібы заблытаўшыся ў цянётах ранішняй смугі, ніяк не можа адарвацца ад гарызонту.

У такія хвіліны сакавіцкага ранку звычайна ўсталёўваецца чуткая цішыня. Нават чуваць, як недзе далёка прагудзе машына ці дзесьці на вуліцы гавораць людзі.

Але не доўга трымаецца такі стан. Праходзіць гадзіна-другая — і паступова навокал пачынае ажываць вёска. Прырода — таксама.Ажываюць капяжы. Спачатку рэдка, глухавата, потым часцей, званчэй, быццам хтосьці далікатна перабірае нацягнутыя струны нейкага інструмента:

— Пок, пок, пок... Дзінь! Дзінь! Дзінь!

Здаецца, капяжовы звон ажывіў птаства: то тут, то там чуецца залівістае сініччына “сінь-сінь-сінь”, упэўненае вераб’інае “жыў-жыў-жыў” і радаснае вароніна “ура! ура!”

Пад уздзеяннем хай яшчэ і не сапраўднага, але такога жаданага сакавіцкага цяпла пануе ажыўленне і ў людскім асяроддзі. Як-ніяк, а сакавік — вяшняк: цяплом лагодзіць, узбуджае, вабіць да сонца.

Праталіны

Пабыло пару сутак цёплага надвор’я, і глядзіш — увачавідкі пачалі з’яўляцца праталіны. Спачатку першыя — маленькія, як пятачкі, потым, калі днём прыгрэла сонца — лапікі, паўсюдна, малыя і вялікія. У паветры адчуўся своеасаблівы слабы пах.

Першыя праталіны — для вяскоўца радасць. Іду полем і так вось хочацца павярнуць да кожнай цёмнай пляміны — па зямлі засумаваў, абрыдзеў снег.

На адной з праталін з-пад ног выпырхнула птушачка. Нялоўка, над самай зямлёй, трапечучы крыльцамі, паляцела яна, як летам, калі ад гнязда адводзіць. Прыгледзеўся — жаваранак. А побач па зямлі другі пабег. І гэты, як мне здалося, вялы. Падумалася: “Аслабелыя. Прыляцелі ранавата — маразы даканалі. Але нічога, дачакаліся праталін — жывыя будзеце: зямля і сагрэе, і накорміць”.

Прага жыцця

Iду па полi, прыглядаюся i бачу: на праталiнах месцамi зелянее макрэц-трава, а на двух лапiках — нават палявыя фiялкi-браткi. Дзiўна — не замерзлi. Яшчэ больш здзiвiла, што на некаторых раслiнах вiднеюцца кветкавыя бутоны. Вiдаць, восенню не паспелi накрасавацца, бо холад падаспеў. Былi маразы i завеi, а яны, ухутаўшыся снегам, вясну чакалi. А побач, з халоднай, яшчэ мокрай зямлi, маленькiмi iголачкамi праклюнулiся першыя травiнкi. Кволенькiя, далiкатныя.

I ў раслiнным свеце не парываецца эстафета пакаленняў. Iх яднае адзiная прага жыцця.

Абуджэнне

Рэдка такое бывае: сакавiк за сярэдзiну перавалiў, а ў прыродзе зiма ўладарыць: гэтак жа ноччу адчувальныя маразы, вышэйшы за каленi снег, частыя завеi.

Але час падганяе. Ужо прыляцелi гракi. Спачатку першыя, нясмелыя, а за iмi — масава. Яны агаласiлi прастору, раскрычапiся, быццам выказваючы папрок вясне: чаго, маўляў, спiш, работу запусцiла.

А вясна, здаецца, сапраўды ад гэтага абудзiлася: цяплей дыхнула, падфарбавала i вышэй узняла неба, пачала растоплiваць снег.

Сарокi, быццам агледзеўшыся, што наблiжаюцца Саракi, i яны да таго дня павiнны ў гняздо пакласцi сорак хварасцiнак, а яшчэ не спаравалiся — давай у гаях ды ўзлесках вяселлi ладзiць.

Асiны, алешыны ды арэшыны таксама адчулi пацяпленне: пачалi выдоўжваць каташкi i нават карой пасвятлелi.

Сарочыя вяселлі

Яшчэ некалькi дзён назад сарокi, расчараваныя працяглай зiмой, сцiшаныя, былi зусiм непрыкметнымi. I як толькi павеяла вясной, падалiся крыху далей ад людскiх вачэй.

Вось i сёння некалькi, збiлiся ў чародку, расселiся ў рэдкалессi хто дзе i растрашчалiся. Гукi белабокiх пеўнiкаў-сарок — працяжны сухi трэск, якi час ад часу змяняецца кароткiм стракатаннем. Сядзяць сабе па двое, па трое на вярхах дрэў i па-свойму чароўна спяваюць. Хвасты выцягнуты гарызантальна, крылы прыадкрыты, дзюбы разяўлены — такiя позы такуючых самцоў-сарок. Але вось музычная страфа выведзена — i хвост падняты веерам.

На заклiк самцоў самкi адклiкаюцца кароткiм скрыпам або курлыканнем. Але бывае «кавалеры» разбушуюцца, адцясняюць адзiн аднаго ад самкi то на дрэве, то у паветры. «К’ерк-к’ерк» — крычаць наперабой белабокiя ўдальцы.

I раптам самкi зрываюцца з месцаў, ушчыльную падлятаюць да абраннiкаў, курлычуць, нахiляючы галаву, быццам аддаючы паклоны.

Чародка iмгненна распадаецца. Кожная пара ляцiць у сваю, яшчэ летась абжытую зону.

Заўтра сарокi прыцiхнуць. Будзе не да песень, бо пачнуць вiць гнёзды. На Саракi, гаворыцца ў народзе, у сарок павiнна ўжо быць укладзена ў гняздо сорак галiнак.

Лужыны

Сакавік — гэта яшчэ не заўсёды вясна, а больш — прадвесне. Бывае, вее холадам, начамі даволі моцна марозіць, і, здаецца, да красавіка не адолее сонца заледзянеўшы снег. А як пацяплее — з-пад снегу пацякуць ручайкі. Іх на кожным лапіку зямлі шмат, маленькіх і большых, непрыкметных, ігрывых ды шумных. Збягаюць уніз, а ў канцы свайго шляху разліваюцца лужынкамі, лужынамі, лужамі.

У сонечны дзень яны становяцца светлымі і прыветнымі, бы ў люстрах адбіваюцца неба і воблакі, іскрыцца сонца і прахожым у вочы пускае безліч ігрывых зайчыкаў.

А дзеткам — во, радасць! Не адно малое памерае глыбіню лужын.

Вечарам лужыны пакрываюцца лёдам, а за ноч і зусім іх вымаразіць холад. Кароткае жыццё, але ўсё-такі ручайкі ды лужыны — пачатак сапраўднай вясны.

Крупкі

Дзьме паўночны вецер, ледзяніць паветра. Сакавік, а надвор’е лютаўскае.

Іду палявой сцежкай. У адкрытым месцы вецер прадувае праз вопратку. Сутулюся, хаваю твар у каўнер. І раптам бачу: жывыя кветкі — малесенькія белыя кветачкі, быццам кімсьці рассыпаныя крупы па полі.

Прысеў, прыгледзеўся. Над раскінутымі па зямлі фіялетавымі разбегамі лісцікаў на тоненькіх ружовых ножках кветачкі: чатыры белыя, размешчаныя крыжыкамі, пялёстачкі, а ў сярэдзіне шэсць залацістых пяшчотных тычынак.

Гляджу — і тут, і далей — скрозь рассыпаны кветкі, бы крупы. У народзе, дарэчы, іх і называюць “крупкі”. Самыя раннія палявыя кветкі ў нашых мясцінах. Квецікі-першацвецікі. Пакутніцы.

Абнаўленне

Пачатак красавiка. І хоць на дварэ яшчэ няма сапраўднага цяпла, але ўсюды iдзе абнаўленне; у кожнай травiнцы, што ўпарта выбiваецца з зямлi, у кожнай завушнiцы арэшыны цi алешыны, у кожным кволым вярбовым коцiку пульсуе новое жыццё. Навакольны свет кранае сэрца i хвалюе.

Ды i ў птушыным царстве ажыўленне: спеў, крык, гам. І цi то пералiвiсты зяблiк, цi то залiвiсты жаваранак звiнiць над галавой — кожны радуецца роднаму куточку, вясне, новаму жыццю. І iх настрой сугучны з маiм. Іх прага да жыцця, iх радасць абнаўленню — i мая радасць, i больш таго — непаўторная душэўная асалода.

Зямля дыхае

Пабыло некалькі дзён красавіцкай цеплыні, і прырода ажыла. Падвысілася неба, пасвятлеў гарызонт. Набыў новыя фарбы лес; па пагорках, па лугах пачала прабівацца маладая зелень.

Калышуцца над зямлёй блакітна-празрыстыя цёплыя струменьчыкі. Падзьме ветрык — гусцей пабягуць паветраныя патокі.

Падыходжу да лесу. У зацішку так прыемна! Зняў куртку, прылёг. Чую: недзе далёка, шоргаючы па асфальце шынамі, бяжыць машына. Але якая ў лесе машына? Падняў галаву — не чуваць. Зноў прыклаў вуха да зямлі — шуміць. Пачаў прыслухоўвацца: праз нейкія кароткія інтэрвалы-паўзы шум то ўзнімаецца, то заціхае. Удых-выдых, удых-выдых.

Дык гэта зямля дыхае!

У зоне

Па-старэчы сутулiўся хлеў, чорным ценем сутулiлась хата, Перакрэслены вокны, бы ў сшытку памылкi. Гаспадар з гаспадыняй зляглi пад бярозы. Недзе за небасхiл адляцелi, як птушкi, iх дзецi.

Тут пануе бязмоўе — знак Чарнобыля тут.

I наросхрыст вароты.

На заросшай сцяжыне, дзе згубiлiся смех i вяселле, правiць вецер хаўтуры. Вымер кветнiк i градка. I калодзеж памёр.

Нават клён старасвецкi памiрае ў крапiўным палоне, цягне рукi свае мне насустрач — нешта хоча сказаць, нiбы просiць ратунку.

Я нiчым не магу памагчы. Горкi ком застрае ў маiм горле.

— Ты прабач. Як i ты, я таксама ў чарнобыльскай скрусе.

...Цiшыня ў чарнобыльскiм крузе.

Гармонія

Як i ў кожнага аматара прыроды, у мяне таксама ёсць любiмая мясцiна — гай па-за вёскай. 3 прыходам вясны гэты лясок вабiць асаблiва. Гай невялiкi, i кожная прыродная дробязь навiдавоку. Яшчэ некалькi дзён назад радавалi душу i з’яўленне маладых лiсточкаў на дрэвах, i першая траўка ды квецень, i спеў раннiх птушак.

Лiтаральна праз некалькi дзён па шляху руху мне прыйшлося ўжо разгортваць больш густыя галiны дрэў ды кустоў, любавацца пышным разнатраўем i цешыцца шматгалосым птушыным перазвонам. Але ў гэтым ладзе зеленi i сугуччы птушынага спеву не адчувалася гармонii. Нечага не хапала. І тры дні назад, і ўчора пайшоў дамоў, так і не дачакаўшыся таго “нечага”.

А сёння, яшчэ i не ступiў нагою у лясок, як пачуў салаўiны спеў. Птах высвiстваў на ўсе лады. На фоне бязладнага птушынага хору ён вёў свае «сола», i, здавалася, адна гэта песня ладзiла поўную гармонiю крыштальнага веснавога дня, дзе гама святла i цяпла, зеленi i спеву ўзнiмала настрой i поўнiла душу гаючай сiлай.

Дзьмухаўцы

Яшчэ некалькi дзён назад усё наваколле свяцiлася жоўтымi сонейкамi адуванчыкаў. Але вось пракацiлася хваля холаду, і лiтаральна за тры-чатыры днi ўсё рэзка змянiлася: лугi, паплавы, падворкi забялелi ад шарыкаў дзьмухаўцоў. На сонцы яны адлiвалi серабром i паварушвалi галоўкамi.

Як толькi ўзмацнiўся вецер, шарыкi пачалi разрывацца i з кожнай сцяблiнкi ў паветра ўзмылi парашуцiкi: адны апускалiся тут жа побач, другiя праносiлiся далей, трэцiя ўздымалiся ўверх. I кожная насенiнка, што прыладзiлася на парашуцiку, шукала месца, каб прызямлiцца i прарасцi, а наступнай вясной успыхнуць новым жоўтым сонейкам. I толькi сцяблiнкi дзьмухаўцоў сумна кiвалi iм услед сваiмi аблысеўшымi галоўкамi.

«Лебедзяняты»

Безлiч разоў даводзiлася бачыць, як на свет нараджаюцца маладзенькiя зёлкi, як выклёўваюцца з зямлi iголачкi траўкi цi ячменю, аўса, як вылуплiваюцца з пупышак кволенькiя лiсточкi дрэў ды кустоў. Канешне, не на вачах, а проста бачыць пачатак працэсу жыцця. Але, каб з зямлi вылазiлi «лебедзяняткi», такога нават не чуў. А вось жа натрапiў...

У лясным зацiшку, там, дзе летась раслi папаратнiкi, з-пад iх рыжага леташняга лiсця з зямлi выбiлiся сотнi дзiўных сваiм выглядам расточкаў, што напамiнаюць лебедзянят. На далiкатных пушыстых шыйках — ружовыя дзюбкi, чорныя вочкi. Здаецца, высунулі з зямлi галоўкi, каб паглядзець на свет, i застылi.

Вы не бачылi такога цуда? Шкада. Ён доўжыцца ўсяго адзiн дзень. Спознiцеся — не ўбачыце. Во назаўтра «лябедзiкi» ператворацца ў маладыя, але даволi прыгожыя, сцяблiны папаратнiку.

Смаржкі

За вёскай высiцца лес. Сосны ўжо не маладыя, а таму нiжнiя галiны высахлi, адвалiлiся. Суадносна, тут светла i для падлеску рай. Якiх толькi дрэўцаў няма! Дубкi i клёнiкi, крушыны i рабiны. Сустракаюцца дзiчкi яблынь i груш. Але мне трэба была бузiна. Хацеў выкапаць, каб пасадзiць у садзе. З мноства маладых дрэўцаў i кустоў цяжка вызначыць маладую бузiнку. Ішоў, прыглядаўся. То на галiнкi, то на стволiкi, iншы раз на дол. Цёплая пясчаная лясная зямля была накрыта роўным, нiбы ўкатаным, пластом рыжай iглiцы. Па ей зрэдку вандравалi адзiнокiя мурашкi, што, вiдаць, цешыліся цяплом. І раптам на пагорку, дзе разаслаўся сiвы лiшайнiк, убачыў смаржкоў. Іх некалькi, адзiн каля аднаго. У сонечных промнях яны — залацiста-карычневыя, зморшчаныя, падобныя да воблачкаў з завiтушкамi.

Падышоў блiжэй. Переда мною на кароценькiх ножках, пакрытых срэбна-белым пушком, здавалася, ляжалi каралы, раскiданыя па ўзгорку. Чуў, што смаржкi — атрутныя. Адзiн узяў для паказу, а астатнiя хай растуць: мо яшчэ чыё вока пацешаць. Надта ж прыгожыя!

Няўдалы «кавалер»

У садзе стаiць старая дуплiстая груша, большасць галiн якой сухiя. Зiмой нярэдка сюды прыляталi дзятлы, то ён, то яна, а то i напару, лушчылi кару, даўблiся у парахнянку.

У адзiн з красавiцкiх ранкаў з’явiлiся зноў, але ўтраiх: дзятлiха i два дзятлы. Узбуджаныя, уз’ершаныя. Насiлiся з галiны на галiну, нарабiлi цвiкату. Хто каго чубiў ды бiў, цяжка было разабраць.

Патасоўка вялася не доўга: спачатку, крэхчучы, адляцела самка, а за ёю — адзiн з дзятлаў. Другi, застаўшыся, пачаў малацiць па дрэве. Спачатку па ствале, потым, узабраўшыся на самы верх сушняку, усчаў моцны барабанны дробат. 3 перапынкамi мо паўгадзiны тарахцеў.

Прылятаў на другi дзень, на трэцi... Вось ужо больш за два тыднi прайшло, а ён прылятае сюды, садзiцца то на грушу, то на стары слуп, што стаiць недалёка, i барабанiць. Упарта, моцна.

Што ў гэтым дзятлавым рытуале крыецца: крыўда, злосць цi пошук новай сяброўкi, — застаецца пакуль загадкай.