Альманах “Лунінецкая муза” № 27

Сцяпан Нефідовіч
Спеў берасцянкі

Зоры цалуюцца

Чэрвеньскія травы

Недзе пад сярэдзiну чэрвеня пойменныя лугi ўваходзяць у сiлу, iх майскае рознаквецце i светлая зелянiна пераўтвараюцца ў больш аднастайныя фарбы. Гэтае пераўтварэнне адбываецца лiтаральна за некалькi пагодлiвых дзён.

Нiзкадолы, паросшыя асокамi, набылi брудна-зялёны колер, а грудкi ды падгрудкi скрозь, як кінуць вокам, залiты бэзавай фарбай. Гэта цвiтуць мятлiца i зязюльнiк. А сярод iх — кучкi, лапiны, а то i цэлыя астравы белага, жоўтага, чырвонага колеру — то цешацца сонцам кураслепы, шчаўе, падбел, смолка ды вязель. У самай сакавiтасцi травы, у самым росквiце. Гаспадарскiм вокам “заўважаеш: настаў час касьбы.

Перад захадам сонца

Чэрвеньскае сонца марудна садзiлася за лес, якi зубчастай сцяной стаяў на гарызонце. На фоне ружовага марыва шчарбатая грабёнка лесу зрабiлася невыразна-шэрай. Некалькi воблачкаў, што павiслi пад сонцам, свяцiлiся барвай. І святло чырвонага дыска сонца, i святло ружовага неба i тых пад сонцам аблачынак адлiвала прыемным колерам, адсвечвалася на верхавiнках траў. Нават лiстота дрэў была малiнавай, здавалася, нагрэлася за дзень на сонцы цi накалiлася да чырванi i цяпер марудна астывае, аддаючы цяпло наваколлю.

Сонца адыходзiла на спачын; i здавалася, што суцiшылася ўся прырода, усё жывое i нежывое спяшыла запасцiся сонечным цяплом на ўсю летнюю ноч. Нават махнаты чмель, якi не паспеў схавацца на начлег, натапырыў жоўта-чырвоны машок i лавiў апошнiя праменьчыкi сонца.

Адны толькi драчы заблудзiлiся недзе ў высокiх травах i не заўважалi нiчога гэтага: громкагалоса раздзiралi паветра, парушаючы адвячоркавы каларыт.

Дупло

Ёсць у нашым лесе мясцiна, дзе я бываю некалькi разоў на год: зiмой i вясной наведваюся, каб палюбавацца прыродай, а летам i восенню збiраю грыбы. Але калi б нi прыязджаў, абавязкова пабуду пад лiпамi. Тут калiсьцi быў хутар майго сваяка. Даўно няма гаспадара, згладзiлася з часам i зарасло травою хатнiшча, а лiпы стаяць. Высокiя, разгалiстыя.

Гадоў трыццаць назад у тутэйшым урочышчы былi пасаджаны сасонкi. Яны выраслi, i тыя лiпы аказалiся у сасновым палоне. Ды не скарылiся: расправiлi галiны, адцяснiлi няпрошаных гасцей i адчуваюць сябе ўладарамi на сваiм месцы.

У адной з iх — дупло. З’явiлася яно, можна сказаць, на маiх вачах. Гадоў тры назад яго выдзеўб дзяцел. Вiдаць, пастарэла сярэдзiна дрэва, завялiся жукi цi чарвякi, вось дзяцел iх i даставаў.

Пазалетась у новай кватэры пасялiлiся сiнiчкi. Вымелi труху, заснавалi i выслалi гняздо, вывелi птушанят.

Летась там знайшлi прытулак сойкi. Насiлiся, крычалi ўсё лета i восень. Вiдаць, i зiмавалi тут.

А сёлета пасялiлiся дзятлы. Цi то той самы гаспадар вярнуўся ў сваю кватэру, цi другi хто, не ведаю. Але тое, што ён з ахвотай гаспадарыць тут i нават з замiлаваннем цешыцца гэтым жытлом, дае спадзеву — засялiўся назаўсёды. Цiкава толькi, чаму спачатку, як выдзеўб дупло, не ўсялiўся ў яго?

Суніцы

Дождж застаў мяне знянацку на краi маладога сасоннiку. Побач рос густы бярэзнiк, i я, абы-як кiнуўшы веласiпед, падбежкам падаўся туды, каб хоць як-небудзь схавацца пад густым спляценнем галiн.

Але хмара, як хутка наплыла на неба, так i аддалiлася, сплыла за лес, адкрыла круг сонца. Трэба было i мне iсцi да свайго веласiпеда. Толькi ступіў некалькi крокаў, убачыў густы россып сунiц.

Сярод мокрага, люстрана-блiскучага лiсця сунiчнiку, хаатычна рассыпаныя ягады iрдзелiся на сонцы, гарэлi зiхатлiвым агнём. На невялiкiм лапiку зямлi, а колькi iх! І на купiнках, i ў ямiнках, i ў траве свяцiўся цуд, ад якога нёсся тонкi араматны пах.

Мокрых ягад рваць не захацелася (хапае дома клубнiц), i я аставiў гэта маленькае дзiва цi то нейкаму чалавеку, цi то птушкам, цi мышкам. А пакуль — красуй, палянка, бывай, палянка!

Зоры цалуюцца

Кароткая чэрвеньская ноч. Толькi што звечарэла, а ўжо глядзiш — блiзiцца пад поўнач; а зара, што пасля захаду сонца шырылася на паўнеба, звузiлася, але не патухла.

Неба хоць i высеяла рэдкiя зоры, не счарнела, а толькi набыло сталёва-шэры цi матавы колер, бо водсвет той нешырокай ружовай паласы не даваў згусцiцца змроку. Таму навакольныя будынкi i прадметы, дрэвы i кусты не згубiлiся ў цеменi, iх абрысы выразна выдзялялiся на фоне таго заравага водсвету.

Праз кароткi прамежак часу ў прыродзе нясмела свiтае, ўсё больш адрознена выразным становiцца наваколле, нават кожная травiнка набывае свае аблiчча. А на небе ўжо з’ўляюцца прыметныя штрыхi ранiшняй зары. Шырэй i шырэй заранiца залiвае ўсход неба. Адна зара змянiла другую — пра такi час людзi кажуць: “Зоры цалуюцца”, — новы дзень прымае эстафету ад учарашняга.

Адалень-трава

Гэта цяпер у кожным доме ёсць свой набор лякарстваў (вядома, у залежнасцi ад стану здароўя). А спрадвеку лячэнне вялося зёлкамi ды замовамi. У кожнага дзе-небудзь ва ўтульным месцы вiселi вязанкi цi пучкi траў.

Мая баба Тэкля была i шаптухай (ведала замовы ад удару i вывiху), i лекаркай. У яе кладоўцы было шмат зелляў. А назвы якiя ў гэтых траў! Глiснiк, сардэчнiк, дзiвасiл, зверабой; а яшчэ больш загадкавыя — гавяз, тур, руно; i нават — трава-мурава, адалень-трава...

Помятаю, калi запытаў пра адалень-траву, бабуля раскрыла скрутак, а там — карнявiшчы знаёмых мне “капелюшоў”. Капелюшамi называлi лiсцi жоўтых гарлачыкаў (у народзе — збаночкі цi гладышы) i белых лiлей (па-простаму — гускi). І гарлачыкi, i лiлеi растуць у цiхiх завадзях рэк, у азёрах, бывае — суцэльнае спляценне лiсцяў-капелюшоў.

Старыя людзi расказвалi, што корань гэтых раслiн здольны адольваць (таму i адаленню назвалi) нячыстую сiлу i многiя хваробы. А перад выкарыстаннем трэба было звярнуцца з просьбой: “Адалень-трава, адолей ты злых людзей, каб лiха на мяне не думалi, адганi ты нячысцiка. Адалень-трава, адолей ты горы высокiя, долы нiзкiя, азёры сiнiя, берагi крутыя, лясы цёмныя”.

У славян белую лiлею здаўна лiчылi сiмвалам чысцiнi, цнатлiвасцi i ўшаноўвалi як адну з самых прыгожых кветак.

А корань i сапраўды мае лекавыя ўласцiвасцi: адвар п’юцъ пры гастрытах, сутаргах, пры бяссоннiцы; кветкi — пры матачных крывацёках; а лiсцi прыкладвалi да цела пры рожы.

Прага дажджу

І май, i чэрвень непагодзiлi, частыя дажджы ды залiвы нарабiлi на палетках шкоды; столькi было вылiта воды, што, здавалася, нават на ўзгорках хопiць запасу вiльгацi на ўсё лета. Усталявалiся пагодлiвыя дзянькi — i ўсё ажыло, забуяла i на высокiх месцах, i ў нiзкадолах.

Але капрызнае наша Палессе: пабыло тыдняў тры сонечных дзён — пачалася засуха, i хоць штоноч выпадаюць росы, нават густыя, буйныя, i хоць часта па небе плывуць аблачынкi цi нават вялiкiя хмары, што пракропяць дробным дажджом, як кажуць, “за расу”, а зямля не паспявае асвяжыцца. Гарачыня бярэ верх, пануе засуха. Зямля ссохла, счарсцвела. На ўзгорках зжухла трава, парыжэла цi пабялела, стала падобна на жорсткую шчотку.

У народзе кажуць: “Прыйшоў Пятрок — апаў лiсток”. Сёлета ж да Пятра ўжо пажаўцела лiсце ў вiшань, нават бярозы пасыпалi на зямлю першую лiстоту.

А ў полi ўвачавiдкi святлее азiмiна, гарыць ярына. Авёс толькi выпусцiў мяцёлкi, а ўжо абвiс, пабялеў. Ды i на градках “апусцiлi вушы” гарбузы i буракi, звяла бульба, нават агурочнiк збялеў — усё прагне дажджу. А трэба, ой як трэба ён, жыватворны дождж-выратавальнiк!

Ластаўчына талака

Тое было недзе больш за месяц назад: пад адлiвам дома ластаўкi вырашылi зрабiць гняздо. Мабыць, маладая пара з першага сёлетняга вывадку. Чаму маладая пара? Бо нявопытныя: некалькi разоў спрабавалi тыя ластавачкi пачаць гняздо на чыстай, прычым пабеленай сцяне. Ну нiяк не атрымлiвалася: адклейвалiся першыя камячкi гразi, адвальвалiся.

Але неяк ранкам прыляцела некалькi ластавак. Падняўся рух, шчэбет. Колькi iх, нельга было палiчыць, бо яны снавалi сюды-туды, як чоўнiкi. Адны неслi ў дзюбках камячкi глею i прымацоўвалi iх, другiя падоўгу затрымлiвалiся, папраўлялi. Якую мiсiю хто выконваў, цяжка было зразумець. Але гняздо ладзiлася, фармiравалася. І толькi калi было збудавана паўгнязда, паляцелi. Стала цiха, спакойна. Яшчэ днi два-тры тут снавала пара гаспадароў, а ў хуткiм часе паказвалiся зусiм рэдка.

Зараз у гняздзе пiшчаць птушаняты, а бацькi клапатлiва носяць корм.

Пара жытняй спеласці

З самай вясны i да паўлета — то дождж, то холад. Людзi нават страцiлi надзею на цяпло. І вось усталявалiся пагодлiвыя дзянькi, дыхнула пругкай гарачынёй. Штодзень — спякота. Нават у цяньку, бы ў напаленай печы, душна.

Надыходзiць пара жытняй спеласцi. І збажына — азiмiна ды ярына, што яшчэ нядаўна кацiла па полi зялёныя хвалi, — прыцiхла. З кожным днём набiраюць белiзну жыты, аўсы, ячменi. Кожны жытнёвы цi ячны каласок становiцца прыкметней, больш натапырвае вусы. Як мудрыя дзяды, пасталi каласы, аб нечым шэпчуцца.

І гэтак скрозь: дзе загонамi, а дзе шырокiмi разлогамi. Быць ураджаю, быць хлебу. Ён — мерка, якою спрадвеку вызначаюць людзi сваю заможнасць.

Пах хлеба

Я паклаў на далоню жытнi каласок i вагі яго не адчуў. Але яго важкасць уразiла, калі завiтаў на зернеток сельгаскааператыва і ўбачыў кучы зярнят ячменю i жыта, што высiлiся хрыбтамi. Зярняты, падобныя на крышталi бурштыну цi драбочкi жоўтага золата, здалiся мне кавалачкамi сонца, злітымі з дажджынкамi, якія выпалі вясной і летам на зямлю i пераўтварылiся чараўством прыроды ў бясцэннае багацце. Яны сабраны працоўнымi рукамі хлебаробаў. Але для таго, каб гэтыя горы зярнят запахлі хлебам, які затым ляжа нам на сталы, людзям давядзецца яшчэ патрацiць багата сiл i поту. Хлеб мае два пахі: зярнят i спечанага хлеба. Вяскоўцам яны знаёмы з ранняга дзяцiнства. I нельга пагадзiцца з рамантыкамi ды лiтаратарамi, якія сцвярджаюць, што хлеб пахне потам. Не, ён пахне толькі хлебам, i гэты пах нi з чым не параўнальны.

Трывога

Гарачы поўдзень. Душна. Сонца над полем. Дрэмлюць прыдарожныя бярозы i сосны. Побач — асiна. Таксама сцiшана летняй спекай.

Але вось недзе далёка-далёка пачуўся раскат грому, i асiна ажыла: заварушыла лiсточкамi, зашаптала:

— Чуеце, чуеце?

Праз некалькi хвiлiн на самым ускрайку сiняга неба зачарнела хмара. Павеяла прахалодай. Захвалявалася асiна, i ўжо мацней, трывожней:

— Чуеце? Навальнiца iдзе. Навальнiца!

Цяпер ужо прачнулiся бярозы, заварушылi павiслымi галiнкамi; абудзiлiся сосны, таксама пацiху пачалi паварушваць калючымi кутасамi.

Хмара ужо выплыла з-за гарызонту. Узмацнiўся вецер. І асiна запляскала далонькамi лiсця, затраслася, перадаючы трывогу i дрэвам, i птушкам, i насякомым:

— Хавайцеся! Хавайцеся!

Дрэвы у такт яе трывозе зашумелi, замахалі галiнамi. А ўсе жывыя iстоты, адчуваючы тую трывогу, пачалi ратавацца, хто як, i хавацца, хто куды.

Шум асiны злiўся з шумам iншых дрэў, што нёсся суцэльнай лавай. І здавалася, гэта асiна спанiкавала ўсiх, узняла гэту вялiкую хвалю неспакою.

Сцежкі

Куды нi пайдзi, куды нi паедзь, скрозь, праз лугi i палi, праз лясы i пералескi, то пратораныя, то ледзь прыкметныя, праляглi сцежкi. Але самыя блытаныя i путаныя — сцежкi рыбацкiя.

Праз густыя травы, сцены чароту i камарыныя лазнякi яны абавязкова прывядуць да цiхiх завадзяў цi азёр або да якой-небудзь ракi. Іншы раз умудраюцца перабрацца праз вузкую кладку цi гаць, перайсцi ўброд i павесцi далей. А бывае, дойдуць да рэчкi i будуць вiцца, падпарадкоўваючыся кожнай завадзi, кожнаму выгiбу.

Зрэдку якi-небудзь рыбак парушыць цiшу гэтых сцежак. І зноў спакой. Толькi шум лазнякоў i чаротаў ды цягучы звон аваднёў i камароў. Але пабыўшы аднойчы на гэтых сцежках, захочацца зноў калi-небудзь сустрэцца з iмi, палюбавацца гэтай цiшай i красой.

Цвіце верас

Жнiвень, а верас, носьбiт назвы наступнага месяца, ужо расцвiў, стаiць ва ўсёй сваей прыгажосцi. На фоне пабляклай лясной квеценi i парыжэлай травы цi то ў светлых барах, цi бярозавых гаях — усюды, дзе яшчэ нядаўна зелянелi верасковыя полагi, успыхнуў бэзавы ўбор.

Дзiўны кiлiм верасу духмянiць прыемным пахам гаючага нектару. Мо таму над лiловымi шапкамi бясконца снуюць чмялi, пчолы, матылькi. Мядовы пах, дружная музыка чмялёў ды пчол i цвыркат конiкаў вабяць у лясныя шаты. А бэзавая кiпень верасу надае непаўторную красу перадвосеньскаму лесу.

У царстве імхоў

Мы прывыклi бачыць тры паверхi лесу: дрэвы, падлесак з кустамі i травы. Але маецца яшчэ адзiн нiжнi, самы нiзкi — iмхi ды лiшайнiкi. Месцамi яны рассцiлаюцца тоўстай коўдрай, а дзе-нiдзе — рэдкiя, з частымі пралысiнамi.

У сухое надвор’е, цi то нiзiнныя — зялёныя, цi на ўзвышшах — белыя, яны сухія і непрывабныя. Але пасля дажджу iмхi адразу ажываюць. Прысядзь, прыгледзься i ўбачыш: у тых iмховых зараслях ёсць свая незвычайная прыгажосць. Iх тонкiя сцяблiнкi падобны на мiнiяцюрныя, зусiм незямнога паходжання, то махнатыя, то курчаватыя дрэўцы цi раслiны. Яшчэ больш прыгожыя iмхi растуць на былых пажарышчах i вогнiшчах: зялёныя або чырванаватыя махнацiкi, а на iх iголачкi, адна у адну. На iголачках — карычневыя шкарлупiнкi лопнуўшых спораў — элiпсападобныя парасончыкi. Калi глядзець на мох доўга i ўважлiва, здаецца, што гэта нейкi фантастычны лес. I нават якiя-небудзь казяўка цi жучок, што паўзуць праз мохавы лес, уявяцца нейкай дзiўнай незямной iстотай.

Квакша

Пад вечар выпала патрэба iсцi на агарод. За спякотны дзень раслiны савялi i нiяк не маглi набрацца свежасцi. Цiшыню, нагнечаную гарачынёй, парушалi толькi конiкi. Яны цвырчалi, верашчалi, шасталi паўсюды: у спелым ячменi, у траве, нават у бульбоўнiку ды ў бураках. Але праз усю гэту траскатню з блiжняга алешнiку даносiўся спеў.

«Нейкая птушка? — падумалася. — Але не, у жнiўнi птушкi ўжо не спяваюць». А той моцны голас паўтараўся зноў i зноў. Ён прыцягваў маю ўвагу, iнтрыгаваў, бо ў тым спеве было штосьцi знаёмае, чутае калiсьцi мною. I я падаўся да альховага куста, адкуль даносiўся спеў. Пры маiм наблiжэннi голас на хвiлiнку зацiх, потым зноў узнавiўся. Асцярожна, каб не спужаць спявачку, блiжэй, блiжэй... І ўбачыў: на лiсце алешыны — жабка. Маленькая, светла-зялёная. Бы прылiпла да лiста. Глядзiць угору i кiркае.

I ўспомнiў: я пацаном быў, то бачыў такую. З бабуляй кароў пасвiў. «Гэта жабка-верхалазка, — казала бабуля. — Крычыць толъкi перад дажджом». I яшчэ ўспомнiў: у нейкiм даведнiку бачыў, гэта квакша.

Ужо шмат дзён пячэ сонца. Няўжо, як казала бабуля, будзе дождж? А заўтра цi паслязаўтра пачалiся зацяжныя дажджы. Нават з лiўнямi. Квакша напрарочыла.

На верх старонкі